نگاهي به آيينها، آداب و رسوم و جشنهاي شب يلدا
شب يـلـدا بر تمامي ایرانیان مبارک باد.
يلدا لغت سرياني است به معني ميلاد و چون شب يلدا، با ميلاد مسيح تطبيق ميكرده، از اين رو بدين نام ناميدهاند. بايد توجه داشت جشن ميلاد مسيح كه در 25 دسامبر تثبيت شده، در اصل جشن ظهور ميترا بوده كه مسيحيان در قرن چهارم ميلادي، آنرا روز تولد عيسي قرار دادند.
در ايران باستان، براي دي ماه چهار جشن وجود داشت كه شامل روزهاي اول، هشتم، پانزدهم و بيست و سوم اين ماه بود. اما امروزه، ايرانيان تنها نخستين روز دي ماه، يعني درازترين شب اول زمستان كه ( شب يلدا، آخرين شب پاييز، پايان قوس، آغاز جدي ) است، را جشن ميگيرند. در اصطلاح قديم، شب اول زمستان را شب چله ميگويند. مردم، زمستان را در حقيقت دوماه يا دوبخش ميدانند كه 40روز اول را چله بزرگ و 40 روز آخر را كه مصادف با جشن سده است، چله كوچك مينامند.
پيشينيان براين باور بودند كه در اين شب، فرشته بديها ( اهريمن) با فرشتهي خوبيها ( امشاسپندان ) به جنگ ميپردازند و در اين نبرد طولاني كه برابر درازترين شب سال است، بالاخره فرشتهي خوبيها، اهريمن را شكست داده و تاريكي از روشنايي شكست ميخورد و صبح بعد زاده شدن مجدد خورشيد، آغاز ميگردد. زايش خورشيد و آغاز دي را، آيينها و فرهنگهاي بسياري از سرزمين كهن، آغاز سال قرار دادهاند و به شگون روزي كه خورشيد از چنگ شبهاي اهريمني نجات مييافت، روزي مقدس براي مهرپرستان بود.
جشن شب چله، بعد از نوروز تنها جشني است كه همواره در ميان ايرانيان پايدار مانده است و علت پايداري آن را ميتواني:
- باور ديني كهن مهرپرستان يعني زايش خورشيد و مهر دانست.
- پايان كار كشاورزان و برداشت محصولات خود و آغاز فصل استراحت آنها دانست كه با مهاجرت روستاييان به شهر، اين جشن كه يادآور روزگاران گذشته ايرانيان است، به ميان مردم شهر نشين نيز رخنه كرده و پايدار مانده است.
- بلند ترين شب سال، يعني طولاني ترين تاريکي است، نشانهً اهريمني شبي شوم و ناخوشايند که از فردا به کوتاهي مي گرايد.
آيين شب يلدا
مردم ايران در شهرها و روستاهاي مختلف با توجه به فرهنگ، آداب و رسوم ويژهي خود شب چله را جشن ميگيرند، كه در اينجا به طور مختصر، به ذكر چگونگي برگزاري اين جشن عمومي و خانوادگي ميپردازيم:
جشن خانوادگي : برگزاري مراسم يلدا، اگر بتوان نام جشن بر آن نهاد، آييني خانوادگي است، و گردهمايي ها به خويشاوندان و دوستان نزديک محدود مي شود.
کنار کرسي : بي گمان براي جوانان نسل امروز کرسي گذاشتن، کنار يا دور کرسي نشستن نياز به توضيح و توصيف دارد. ابزارهاي گرمازاي تکنولوژي جديد - و نيز عامل هاي ديگر - کرسي و فرهنگ مربوط به آن را به دست فراموشي سپرده است. در زمستانها، استفاده از کرسي براي گرم کردن خانه و دور کرسي نشيني معمولا از شب يلدا، نخستين شب زمستان، شروع مي شد و تا پايان چلهً بزرگ - و در برخي خانواده ها تا پايان چلهً کوچک - ادامه داشت. اعضاي خانواده از کوچک و بزرگ، دور کرسي، که روي آن را ميوه و آجيل پوشانده بود، مي نشستند.
خوراک : در همهً جشن ها و آيين ها، در جامعه هاي ابتدايي يا متمدن، خوردن و آشاميدن بخشي از مشغوليت ها و سرگرمي هاي جمع را تشکيل مي دهد. براي شب يلدا، خوراک ويژاه اي نمي شناسم، و تهيه شام بستگي به وضع اقتصادي و روند تغذيه خانواده دارد. اما آنچه در سفره شب یلدا در اكثر شهرها و روستاها باب است، سفرهای است رنگین كه میوههایی نظیر هندوانه، انار، سیبسرخ، خربزه و به و خشكباری مثل برگه هلو و زردآلو، انجیر خشك، سنجد و كشمش و... در آن وجود دارد.. البته همه جنبه نمادي دارند و نشانه برکت، تندرستي، فراواني و شادکامي هستند.
آيين شب يلدا در استان مركزي
آيين شب يلدا در استان مركزي از ديرباز در سه شب متوالي باعناوين شب " چلهبزرگه"، "چله وسطي" و" چلهكوچيكه" برگزار ميشده و خويشان و دوستان سفرهاي از مهر را ميگشودند و از هر دري سخني ميگفتند. يكيازآيينهاي ويژه يلدا، در استان مركزي ديدار و بزرگان و سالخوردگان فاميل بودهاست. در شبهاي چله افراد فاميل در همايشي صميمي دور كرسي چوبي جمع ميشدند و به قصههاي بزرگترها گوش ميدادند. زنان و دختران روستايي در گرگ و ميش شبهاي چله در تكاپو و هيجاني خاص ملزومات غذا و تنقلات ويژه اين شب را مهيا ميكردند وبراي گذران ساعات خوش در كنار فاميل لحظه شماري ميكردند. آنان درسينيهاي قديمي مسي درفضاي دودهگرفته آشپزخانههاي قديمي، انواع ميوه و تنقلات به ويژه هندوانه،انگور،تخمه و نخودچي كشمش، و خرما را مهيا ميكردند.دراين شب استثنايي پس از صرف شام و خواندن دعاي شكر درپاي سفره، همگان در كنار هم،از شاديها و غمها، موفقيتها ، اعتقادات، اميدها و بيمهاشان ميگفتند. بزرگترها و ريش سفيدان فاميل در اين شب علاوه بر خواندن اشعار حافظ ، سعدي و فردوسي خاطرات و داستانهاي كهن ايران زمين را براي اعضاي خانواده نقل ميكردند.
در شب يلدا، بزرگترها با كودكان هم بازي ميشدند،"پر يا پوچ"دزد بازي و مشاعره از جمله بازيهايي است كه در شب چله در مناطق مختلف استان مركزي با مشاركت همه اعضاي خانواده رواج داشت. اين رسومات تا ۵۰سال پيش در اکثر مناطق استان مركزي به شكلي فرا گير وجود داشت اما اكنون به ندرت ميتوان چنين جلوههايي را به چشم ديد.
در این شب در كمره یا خمین هم ، كشمشهای سبز به بند كشیده شده را میخورند،کدو حلوایی میپزند و گندم برشته میكنند.
یلدای یمن چگونه است ؟
ايران كشوري با فرهنگي غني است كه مردمانش بنا به ذوق و سليقه و طبيعت منطقه اي كه در آن زيست مي كنند هر يك براي برگزاري سنت هاي كهن آداب خاص خود را دارند
در روستای یمن مانند دیگر نواحی مختلف ایران آداب رسومی برای این شب که در گویش مردم این روستا معروف به شُو اَول زِمستُن است وجود دارد از خربزه ، هندوانه ، انگور و میو ه هایی که به این منظور انبار یا تهیه کرده اند استفاده میکنند. و همچون دیگر نواحی خمین کشمش های سبز به بند كشیده شده با نخودچي میخورند، کدو حلوایی میپزند و گندم برشته و شاه دانه و تخم هندوانه و تخم خربزه و آفتابگردان و.... به عنوان شب چره در شب یلدا استفاده میکنند.
در روستای یمن رسم بر این بوده است که به مناسبت فرارسیدن شب یلدا معمولا خانوادههايي كه پسرشان نامزد دارد، شب چرهاي شامل انواع آجيل، شيريني و ميوههاي فصل از جمله هنداوانه ، انار و... " را همراه با هداياي و همچنین مقادیری صابون ، بسته ای حنا ، یک جفت کفش و... در بستههاي آذين بندي شده براي عروس خانم می فرستند.
فرستاندن این قبیل هدایا برای عروس خانم معمولا توسط آقا داماد و خانواده یا بستگان ایشان در بعد از ظهر روز آخر پاییز می باشد .
در زمانهاي قديم در روستای یمن همچنین رسم بر این بوده است درشب يلدا مقداري برف ( در صورت بارش آن در روزهای قبل ) آن با شيرهي انگور مخلوط كرده و ميخوردند،
در انتهای مطالب این بخش اضافه میگردد که در شب يلدا، عشق و مهر به خانه ها مي آيد، دوستان و آشنايان و بزرگترهاي فاميل در کنار هم فرصتي براي بيان خاطره ها و خوبي ها مي يابند و بر انتظار تولد خورشيد صداقت و راستي تاکيد مي کنند.
صبح صادق ندمد، تا شب يلدا نرود (سعدی)
-----------------------------------------------------------
نویسندگان وبلاگ روستای یمن
weblog